De Kroonboszanger blijft een parel in onze kroon, maar verder heeft Katwijk niet zoveel ‘eerste voor Nederland’ als buurgemeente Noordwijk en zeker niet als Texel. Onlangs werd er toch weer eentje onder mijn aandacht gebracht, niet verrassend door Ruud Vlek, Neerlands noeste speurder in ornithologische archieven.

Het gaat om een Grote Burgemeester die op 30 oktober 1830 op het strand van Katwijk werd geschoten door ene Van Gelderen. Het geldt als de eerste Grote Burgemeester voor Nederland. De balg is er nog steeds, maar daarvoor moet je wel naar de Verenigde Staten. Via omzwervingen is die balg namelijk beland in de collectie van het American Museum of Natural History te New York.

Daar bleef het niet bij die eeuw. Begin januari 1838 werd nog een Grote Burgemeester verzameld bij Katwijk, de tweede voor Nederland en als balg nog te zien in het Brabants Natuurmuseum in Tilburg. Op 15 oktober 1844 werd een Grote Burgemeester levend gevangen in de zeereep tussen Katwijk en Noordwijk, waar de vogel zich in de helm had verstopt. De slagpennen waren merendeels uitgevallen, zodat de vogel niet vliegen kon. En op 15 januari 1845 werd er nog eentje geschoten tussen Katwijk en Noordwijk, die in de collectie opgezette vogels van de gebroeders G.M. en H.W. de Graaf te Leiden terechtkwam.

Grote Burgemeester Larus hyperboreus. De bijna twee eeuwen oude balg ziet er nog heel redelijk uit. (Peter Capainolo)

Grote Burgemeester Larus hyperboreus. Een Katwijker in New York. (Peter Capainolo)

Aantrekkingskracht
Ik vind het wel opvallend dat die gasten van vroeger - zonder enige optiek, reizend te voet, te paard of per trekschuit, met beperkte communicatiemiddelen en met de ornithologie nog in de kinderschoenen - toch regelmatig Grote Burgemeesters konden verzamelen bij Katwijk. Het gebied rond de Uitwatering zal zijn aantrekkingskracht hebben gehad op de soort. Bedenk dat IJmuiden inclusief haven en pieren toen nog niet eens bestonden en dat ook Scheveningen nog geen haven had; de Oude Rijn was de enige inkeping tussen Den Helder en Hoek van Holland.

Die aantrekkingskracht op Grote Burgemeesters bleef het gebied behouden in de volgende eeuwen. De in Katwijk werkzame en actieve vogelaar Fokko Niesen (1913-2002) was midden vorige eeuw in z’n eentje goed voor een leuk lijstje burgemeester-waarnemingen rond ons wateringgebied, en en passant voor de eerste in het vrije veld gemaakte foto ooit van een zeldzame/schaarse soort in Katwijk (voor zover bekend). Zo zag hij Grote Burgemeesters op 24 november 1943, van 18 januari t/m 17 mei 1950 (met op 18 februari zelfs 3 exemplaren), 22 december 1954 t/m 1 februari 1955, 6 december 1961, 30 oktober 1963 en 3 december 1971.

De eerste foto ooit van een schaarse soort in Katwijk: een eerste winter Grote Burgemeester Larus hyperboreus, gefotografeerd vanuit zijn werkplek aan het Prins Hendrikkanaal te Katwijk aan Zee door Fokko Niesen (de vader van Harm Niesen). Foto niet gedateerd, maar het zal in de vijftiger jaren van de vorige eeuw zijn geweest.

Best vroeg
De waarnemingsintensiteit moet tegenwoordig letterlijk miljoenen keren groter zijn dan 200 jaar geleden. De Grote Burgemeester is echter niet eens zo gek veel algemener geworden. Eerder schaarser voor mijn gevoel (en de Kleine Burgemeester minder schaars?). Ook valt op dat van de vier alleroudste Katwijkse waarnemingen er twee uit oktober komen, best vroeg, gezien de enorme piek in januari-februari over de hele linie. Een statisticus kan zich hier misschien nog eens over buigen.

Gijsbert van der Bent