Oostelijke Gele Kwikstaart

N.a.v. een vraag van Peter de Knijff, hier de sonogrammen van de twee door hem aangetoonde hybride Oostelijke Gele Kwikstaarten in Nederland. Op uiterlijk spannende, kleurloze beesten. Roepjes van de Rhoon vogel zijn van het type dat ik niet meeneem in het onderzoek naar rauwe/gemoduleerde kwikstaartroepjes. Ik schaar deze onder "gladde" roepjes. Er zijn wel wat hobbeltjes te zien, maar niet op een andere manier dan bij heel veel Westelijke Gele Kwikstaart roepjes. Zowel Oostelijke als Westelijke kunnen soortgelijke gladde en nog gladdere roepjes maken. Als er dan modulaties zijn, is dat meestal in het piekje (die tel ik in het onderzoek niet mee, de vorm van het piekje is binnen een individu of taxon behoorlijk variabel) of nabij het uiteinde van de roep. Ik denk niet dat bij dit soort roepjes betrouwbare verschillen te vinden zijn tussen taxa. De Paezemerlannen vogel is wel degelijks spannend gemoduleerd. D.w.z: over de volledige lengte na het piekje, met regelmatig herhaalde en scherp gevormde modulaties.

N.a.v. eerdere vage opmerkingen van mijn kant, ergens binnenkort onvindbaar in de krochten van dit forum, een uitleg met plaatjes over wat ik denk te weten over het verschil tussen "hybride" (thunbergi × plexa) en "zuivere" Oostelijke Gele Kwikstaart (O.G.K.). Hellquist zegt het ook in zijn artikel: in het gebied waar genetisch gezien O.G.K. voorkomt, zijn de (rrrrrauw klinkende) roepjes sterk gemoduleerd en dikwijls met een uitgewaaierd uiteinde van de modulaties. Een voorbeeld is het derde roepje op de bovenste rij: "plexa". Net ten westen van dit gebied zijn genen aangetroffen van zowel Westelijke als O.G.K., zoals te zien in het artikel van Per Alstrom. Voorbeelden daarvan zijn het tweede roepje op de bovenste rij "hybride zone" en de eerste twee op de onderste rij "thunbergi/plexa hybride zone". Deze hybride zone roepjes zijn de sterkst gemoduleerde die ik ken, bij broedvogels buiten de zuivere zone. Het zijn ook de opvallendste in het artikel van Hellquist. Hij merkt op dat ze ondanks deze modulaties niet zo rauw klinken. Let op: het zou ook nog een zuivere plexa kunnen zijn. De enige mij bekende (nagenoeg zekere) hybride die sterk gemoduleerd is, is de hybride Paezemerlannen in 2022: sterkst gemoduleerde roepje eruit gepikt, op beide rijtjes te zien. Op de bovenste rij zijn vier roepjes met grijze achtergrond te zien, van kandidaten O.G.K. in NL in 2025. O.G.K. laat met name bij kandidaten in het najaar veel "plastic" roepjes zien, d.w.z. afwijkend van het bekende beeld in de broedsituatie. Waarschijnlijk jonge beesten die oefenen. Voor mij is een klassieke O.G.K. roep een roep met 2 lange stokjes omhoog in het begin, een ietwat uitstekend piekje in frequentie, vervolgens een steile, continu gemoduleerde afdaling omlaag en dus een uitgewaaierd uiteinde. Vanuit dat kader heb ik de roepjes van deze vier kandidaten geselecteerd. Hoarnestreek voldoet m.i. aan alles. Texel is te "plastic", met in het begin van de afdaling onduidelijke modulaties, maar qua algehele vorm en "waaier" wel degelijk spannend. Paezens ('25) is m.i. een grensgeval. Oordeel zelf, ik neig naar positief, maar moeilijk te overtuigen. Die van Kopstukken is wat te weinig steil voor een klassieke roep en qua modulaties is de linkerkant zwakjes (als Texel) en de rechterkant matig (als Paezens '25). Voor de volledigheid heb ik ook nog vier verwarrende roepjes van Westelijke Gele in de onderste rij geplaatst. Deze zijn lager in frequentie en hebben qua amplitude meer gelijkmatigere en grotere modulaties. De modulatie is daar ook langzamer (meer uitgestrekt over de x-as).

Op 7 november 2025 vond Raymond Daemen een Oostelijke Gele Kwikstaart bij Paezemerlannen. De vogel liet in eerste instantie een scala aan boogvormige roepjes horen, waarbij de suggestie werd gewekt dat het mogelijk een atypische westelijke Citroenkwikstaart betrof. Gelukkig werd de vogel de volgende dag goed gefotografeerd en bleek het toch een Oostelijke Gele. Even fijn was dat enkele van de daarbij opgenomen roepjes hier naadloos op aansloten. De overige roepjes waren enerzijds klote, anderzijds leerzaam.

Ik was benieuwd hoe het door Rob van Bemmelen beheerde ´´linear discriminant analysis´´ programma de roepjes zou beoordelen op basis van eerder door mij opgemeten referentiemateriaal van rauw roepende kwikstaarten (4 taxa Oostelijke Gele, 3 taxa Citroen, 2 taxa Witkeel en ook Balkan) uit de broedtijd/-gebieden. Dit programma kwam steeds uit op plexa en tschutschensis (welke op roep nogal overlappen en op basis van DNA en veldkenmerken m.i. wellicht beter tot één taxon kunnen worden gerekend). Kanttekening is wel dat er in het archiefmateriaal geen hybriden, dwaalgasten en jonge vogels zijn opgenomen, waardoor een vergelijking niet helemaal zuiver is. Ik vermoed dat dwaalgasten in het najaar hoofdzakelijk 1kj vogels zijn en dat deze een breed scala aan ''plastic calls'' laten horen. Daarom wacht ik per geval graag de door mij zo genoemde ''klassieke roepjes'' af. Daarmee bedoel ik de roeptypes welke op het oog sterk lijken op diegenen die ik in compilaties paraat heb staan (om hierin de variatie per taxon van Oostelijke Gele Kwikstaart samen te vatten). Ik heb geen compilaties van de Citroenen, Witkelen en Balkan gemaakt, maar die zijn a.d.h.v. oppervlakkige kenmerken meestal wel goed op taxon te duiden. Meestal zeg ik, want er zijn hier en daar wel kleine stukjes overlap.

Maar nu over dat lelijke plaatje, want door de eerder genoemde onzuivere vergelijking (vanwege de verwaarloosbare wetenschap over roepjes van jonge en hybride gelige kwikstaarten) moet er voorlopig ook een menselijke beoordeling aan toegevoegd worden:

De bewuste vogel (midden) heeft na de piek een wat lager liggend recht, diagonaal aflopend stuk modulatie. Doorgaans is bij Citroenkwikstaart die piek wat minder nadrukkelijk en is de modulatie wat meer in een boog aflopend naar beneden. Met wat oefening is dit verschil meestal wel duidelijk, maar er zijn dus ook wel roepjes die op het oog lastiger zijn. Dan is meten handig en de bedoeling is dat een ieder in de toekomst uiteindelijk ook zelf die metingen kan doen met behulp van een app. Op het plaatje is links een plexa-tschutschensis type roep uit het broedgebied van tschutschensis te zien. De meesten, zo niet alle ''klassieke'' roepjes van dwaalgasten die we hier krijgen hebben een dergelijke piek. In broedgebied/-tijd van dat taxon is de piek vaak ook nog hoger, mogelijk komt dit doordat het dan adulten betreft. Tenslotte is rechts de bekende en gehate vogel te zien welke (toevallig?) ook in Paezemerlannen heeft gezeten en door Peter de Knijff ontmaskerd is als zijnde een vermoedelijke hybride op basis van autosomaal DNA onderzoek. Ik heb van deze shitvogel het meest vergelijkbare roepje uitgekozen. Deze vervelende vogel is de enige mij bekende (vermoedelijke) hybride kwikstaart met rauwe roepjes. De enige andere vermoedelijke hybride (Rhoon) had gelukkig geen rauwe roepjes.

Mijn eigen conclusies:

Ik zie meer gelijkenissen met een zuivere Oostelijke Gele Kwikstaart (uit de plexa/tschutschensis groep) dan met de vermoedelijke hybride van 2022. Het belangrijkste verschil vind ik de modulaties aan het uiteinde van de roep. Omdat de modulatielengte bij plexa/tschutschensis korter is dan bij de 2022-vogel (dus snellere modulatie, smallere tandjes), zijn de modulaties wat verticaler en dit zie je dan met name terug bij de wat langere en meer afdalende eindmodulaties. Deze vormen in vergelijking met de 2022-vogel een soort blokje van verticale streepjes. Bij de overige opgenomen roepjes van de 2025-vogel is dit type modulaties overigens wat duidelijker ''blokvormig'' (tevens door kwaliteit/afstand), maar daar betreft het niet het ''klassieke'' roeptype. Tot het tegendeel bewezen is (totdat een vermoedelijke hybride ook ''klassiek'' roept) zie ik geen aanleiding om vogels als die van deze casus af te schrijven als mogelijke hybride. Het is tot die tijd verder aan CDNA om te bepalen hoe sterk de hier omschreven kenmerkentoestand van de vluchtroep is.

Dat was het.

Mening: een vogel met een roep welke matcht met broedgebied/tijd, zou geaccepteerd moeten worden als plexa/tschutschensis. Roepjes die hiervan afwijken zouden in theorie op een hybride kunnen wijzen, ondanks dat ze mogelijk evengoed op onvolwassen zuivere vogels kunnen passen. Ik ken geen bewijs van zo'n onvolwassen roep, maar er is wel één hybride bekend die zaagtandroepjes liet zien op het sonogram: het gedrocht van de Paezemerlannen. De roepjes van dat schepsel hebben een groot deel van de West Europese dwaalgasten doen wankelen. Daarom dit plaatje: let op het uiteinde van deze "klassiek Oostelijke" roepjes van de Hoarnestreek vogel. De modulaties hebben een grote amplitude en de roep komt lager in frequentie uit dan de hybride. De combinatie van deze twee sonogramkenmerken (zo ook bij die Texel vogel) past, in tegenstelling tot de sonogrammen van Paezemerlannen, perfect bij het beeld van een zuivere plexa/tschutschensis. Als we dit verschil aanhouden en het onzintaxon plexa nu eens stoppen te erkennen, kunnen we m.i. met goede argumenten een +1 noteren op de Nederlandse lijst. Maar laten we vooral ook dit soort perfect roepende vogels blijven aftappen op DNA. Als blijkt dat hybriden ook zo "zuiver" kunnen roepen, kan ik me voorstellen dat men bij CDNA (-->) DNA wil als bewijs, zoals bij de noodzaak van de juiste ring bij een Grote Canadese Gans of een adulte Baltische Mantelmeeuw. Tot die zou DNA m.i. geen vereiste mogen zijn, als de roep verder klopt. Als een gele 1e jaars vogel not done is, zie ik daar ook graag argumenten voor. Want heb ik iets gemist? Is een grijs kleed niet slechts een ondersteunend kenmerk voor de determinatie tot Oostelijke Gele Kwikstaart? Hoevaak komen gelige vogels eigenlijk voor onder het kroost van Oostelijke? <Einde mening>.

Op 14 september nam Marnix Oudega een mogelijke Citroenkwikstaart op bij Hoarnestreek, Friesland. In het plaatje gaat het om de middelste twee roepjes met de donkerder grijze achtergrond. Links ervan 2x taxon tschutschensis uit broedgebied en rechts 2x plexa uit broedgebied. Wat mij betreft een goede match met het taxonpaar plexa/tschutschensis (Oostelijke Gele), in het overlapgebied van roepvariatie tussen beide taxa. Ik ken geen voorbeelden van andere taxa (taivana, macronyx, Citroentaxa, etc.) noch hybriden die ook precies zo kunnen roepen. Vandaar dat ik deze hier even wilde delen.

over de kwikken van Rhoon & Paesens, 'blijven proberen'; lezing Peter de Knijff op DB-vogeldag

over, bijvoorbeeld, de kwikken van Rhoon & Paesens; lezing Peter de Knijff op DB-vogeldag

Een sono-vergelijking van 3 roepjes uit de opname van Marnix (Paesens) en 1 van Peter (Texel)  met twee roepjes van verschillende opnames van tschutschensis van Xeno Canto.

3 punten die in ieder geval belangrijk zijn bij de roep van tschutschensis :

1 Het stijgende gedeelte van de roep heeft zeer steile, dicht bij elkaar liggende parallelle lijnen.

2 In het dalend gedeelte is er sterke modulatie, dus er is een groffe zaagtand te zien (de hoorbare rasp).

3 Het laatste gedeelte van de roep is zeer sterk dalend, vaak parallel lopend met het stijgende gedeelte. De roep eindigt dus abrupt.

Het viel nog niet mee die achternagel er goed op te krijgen! Het lijkt erop alsof één nagel deels afgebroken is. De andere ziet er goed lang uit. Vogel riep het vaakst met een keurige raspende roep, maar was ook te horen terwijl hij meer als een gewone gele kwik klonk. Er zijn ongeveer 13 poepjes geraapt dus we hopen dat er iets bij zit... Voor meer foto's zie waarneming.nl.

Er zijn (gelukkig) betere foto’s, nagel slecht te beoordelen. Verder zijn er goede opnames, en i.i.g 12 poepjes verzameld. Dank aan o.a Nick & Patrick Agterberg, Marnix, Martijn en Marchel voor het ontdekken (+ verzamelen DNA). 

Kwam op geven moment luid roepend recht over gevlogen. Lijkt qua sonogram veel op de Texel vogel. 

tweede opname begint met 2 dubbele roepjes.

17 roepjes tijdens opvliegen uit kreek en landen voor het kijkscherm.

Opvallend verschil tijdens landen lager en langere roep.

Geluidsopname gemaakt vanaf het kijkscherm van de Oostelijke Gele Kwikstaart. Was niet heel gemakkelijk vanwege de afstand, stevige wind, veel verkeer en vele aanwezige vogelaars....... Uiteindelijk toch twee roepjes bij opvliegen kunnen opnemen. Wat mij betreft zijn uiterlijk en ook de vluchtroep netjes op orde voor een oostelijk taxon. Erg van genoten!  

tussen de Witte Kwikstaarten!

Raspende roep gehoord!

Magnus Robb in reactie: Qua vorm is het echt een perfecte Oostelijke Gele, met de juiste toonhoogte, modulaties, en de twee vrijwel verticale lijnen aan de linkerkant die parallel lopen.

Voor wat het waard is zonder zichtwaarneming en in een ingewikkeld gelekwikken-complex. Explosief en 'anders' klonk ie in elk geval wel...

Magnus Robb in reactie: Qua vorm is het echt een perfecte Oostelijke Gele, met de juiste toonhoogte, modulaties, en de twee vrijwel verticale lijnen aan de linkerkant die parallel lopen.

Voor wat het waard is zonder zichtwaarneming en in een ingewikkeld gelekwikken-complex. Explosief en 'anders' klonk ie in elk geval wel...

Vangactie met Cornelis Fokker vanmiddag duurde even, maar vogel vloog op gegeven moment toch mistnet in. Vage geelzweem op buik en onderstaart, relatief korte achterteen. Vogel liet wat veertjes los die in handen zijn van Cornelis. Bij het loslaten riep de vogel ook, opgenomen door oa Sam Gobin en Guido Klerk.

Ter aanvulling deze opname van het moment net na loslating. Sonogram is van de 3e roep. Riep alleen in de vlucht.

Achterteennagel aanmerkelijk langer dan teennagels

in vlucht, windkracht Bft 4-5

Dat natuurvriendelijk akkerrandbeheer zelfs in december gele kwikstaarten aantrekt mag een positieve ontwikkeling worden genoemd! :)

Achterteennagels zichtbaar... De vogel had net gebadderd en zat op het betonnen bruggetje te poetsen.

Meer foto's volgen. Dave v/d Spoel heeft poep verzameld.